Bộ câu hỏi trắc nghiệm ôn tập Ngữ âm học tiếng Việt (Tuần 1–7)

Mặt âm thanh của ngôn ngữ, từ cách tạo âm đến đặc tính vật lý và cách tiếp nhận

Toàn bộ các âm thanh tự nhiên như gió, sóng biển và tiếng động vật

Hệ thống chữ viết và quy tắc đặt dấu thanh trong tiếng Việt

Cấu trúc ngữ pháp và các quan hệ chủ ngữ–vị ngữ

Khi âm thanh ấy được xem là một phần của hoạt động lời nói

Khi âm thanh ấy xuất hiện trong tự nhiên, bất kể có dùng để giao tiếp hay không

Khi âm thanh ấy được biểu diễn bằng một chữ cái viết

Khi âm thanh ấy có thể đứng riêng và mang một nghĩa cố định

Người nói tạo tín hiệu, tín hiệu được truyền đến người nghe

Người nghe nhận tín hiệu trước, sau đó người nói mới tạo ra tín hiệu

Micro đưa tín hiệu đến tai nghe trước khi người nói dùng thanh quản

Tai nghe phân tích tín hiệu rồi tín hiệu mới được tạo ra ở thanh quản

Cấu âm hỏi cách tạo ra âm; âm học hỏi đặc tính tín hiệu; thính giác hỏi cách nghe và phân biệt

Cấu âm hỏi độ to; âm học hỏi chữ viết; thính giác hỏi ngữ pháp câu

Cấu âm hỏi ngữ nghĩa; âm học hỏi cơ quan; thính giác hỏi chữ viết

Cả ba phương diện đều tập trung vào việc xác định số lượng âm vị

Lưỡi, môi và thanh quản

Răng, vòm miệng và hàm

Khoang mũi và họng

Micro, tai nghe và dây thanh âm

Tạo nguồn thanh và điều chỉnh đặc tính cao độ của âm

Tạo trực tiếp các âm xát ở đầu lưỡi

Quyết định toàn bộ vị trí của lưỡi khi phát âm nguyên âm

Tách tín hiệu thành các âm vị theo nghĩa

Âm có tần số lớn hơn, tính bằng Hz

Âm có cường độ lớn hơn, tính bằng dB

Âm có thời lượng dài hơn, tính bằng ms

Âm có hình dạng sóng phức tạp hơn

Cường độ

Cao độ

Trường độ

Âm sắc

Trường độ là độ dài của âm; âm sắc là đặc trưng phụ thuộc hình dạng sóng và cộng hưởng

Trường độ là tần số dao động; âm sắc là độ to của âm

Trường độ là âm lượng của nguyên âm; âm sắc là sự rung của dây thanh

Trường độ và âm sắc đều là những thuộc tính chỉ quan sát được qua chữ viết

Không khí bị ép qua một khe hẹp, tạo ra nhiễu

Không khí bị chặn hoàn toàn rồi giải phóng đột ngột

Không khí đi qua khoang mũi trong khi đường miệng bị đóng

Dây thanh rung đều tạo nguồn âm liên tục

Đơn vị ngữ âm nhỏ nhất có chức năng phân biệt nghĩa trong một hệ thống ngôn ngữ

Mọi âm thanh vật lý được người nói tạo ra trong một lần phát âm

Một chữ cái hoặc một ký hiệu viết trong từ điển

Một từ có thể được phát âm riêng và mang nghĩa

Hai dấu gạch chéo, ví dụ /p/

Hai dấu ngoặc vuông, ví dụ [p]

Một dấu nháy đơn, ví dụ ‘p’

Không dấu, vì âm vị không thể được ký hiệu

Hai âm tố hoặc hai cách thể hiện cụ thể của âm đầu trong lời nói

Hai âm vị luôn khu biệt nghĩa

Hai chữ viết cùng biểu diễn một âm

Hai âm tiết khác nhau về số lượng nhịp phát âm

Chuỗi âm giống nhau ở mọi vị trí, chỉ khác ở một vị trí và sự khác biệt làm nghĩa thay đổi

Hai từ có cùng nghĩa nhưng khác nhau về độ dài

Hai từ có cùng số âm tiết nhưng dùng trong hai câu khác nhau

Hai từ có cùng nguyên âm và chỉ khác thanh điệu nhưng nghĩa vẫn giống nhau

Khi khác biệt ấy có giá trị phân biệt âm vị trong hệ thống ngôn ngữ

Khi hai âm có cùng tần số nhưng khác hình dạng sóng

Khi người nói có thể nhận ra hai âm khác nhau bằng tai

Khi hai âm được ghi bằng hai ký hiệu IPA khác nhau

Âm tố

Âm vị

Nét khu biệt

Âm tiết

Đối lập âm vị

Phân bố bổ sung

Biến thể tự do

Không có quan hệ ngữ âm nào

Hai âm có thể là hai biến thể của cùng một âm vị

Hai âm chắc chắn là hai âm vị đối lập

Hai âm chắc chắn là hai biến thể tự do

Không thể đưa ra bất kỳ nhận xét ngữ âm nào

Biến thể tự do có thể cùng xuất hiện trong một môi trường, còn phân bố bổ sung không có sự chồng lấp

Biến thể tự do làm thay đổi nghĩa, còn phân bố bổ sung không làm thay đổi nghĩa

Phân bố bổ sung luôn có cặp tối thiểu, còn biến thể tự do không có

Biến thể tự do có âm sắc khác nhau, còn phân bố bổ sung có cùng âm sắc

Ý nghĩa và môi trường xuất hiện

Độ dài của từ và số chữ viết

Giọng đọc và tuổi của người nói

Tần số nền và độ lớn của âm

Thu thập âm tố và môi trường → tìm bằng chứng đối lập → kiểm tra chồng lấp → xét tương đồng → đề xuất âm vị và quy luật biến thể

Đề xuất âm vị → thu thập dữ liệu → tìm cặp tối thiểu → kiểm tra chồng lấp → kết luận

Xét tương đồng ngữ âm → đề xuất quy luật → thu thập âm tố → tìm cặp tối thiểu → kiểm tra môi trường

Tìm cặp tối thiểu → kết luận có hai âm vị → thu thập môi trường → kiểm tra chồng lấp → xét tương đồng

Âm tiết

Âm vị

Hình vị

Từ

Âm tiết

Hình vị

Từ

Âm vị

Sinh viên

Nhà

Học tiếng Việt

Việt Nam

Đỉnh âm tiết

Âm đầu

Ranh giới âm tiết

Hạt nhân thanh điệu

Mỗi âm tiết tạo thành một khối phát âm tương đối toàn vẹn và có thể tách, đếm trong lời nói

Mỗi âm tiết luôn được viết bằng đúng một chữ cái

Các âm tiết không bao giờ có sự tác động lẫn nhau trong lời nói nhanh

Ranh giới âm tiết luôn trùng với ranh giới từ

Khoảng trắng có thể làm nổi bật các âm tiết nhưng không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới từ

Mỗi khoảng trắng luôn tương ứng chính xác với một ranh giới âm tiết

Cụm này chỉ có một âm tiết vì được viết liền thành một cụm từ

Không thể xác định số âm tiết chỉ từ hình thức chữ viết

Có

Hai

Không

Học

Kết thúc bằng bán nguyên âm, độ vang giảm nhưng luồng hơi không đóng hoàn toàn

Kết thúc bằng nguyên âm ngắn

Kết thúc bằng âm mũi

Kết thúc bằng phụ âm tắc

Tím

Mà

Ngào

Ngọt

Âm tiết khép kết thúc bằng phụ âm tắc nên luồng hơi bị chặn lại

Âm tiết khép luôn kết thúc bằng nguyên âm

Âm tiết khép có độ vang tăng rõ rệt ở cuối

Âm tiết khép không thể mang thanh điệu

Nhiều âm tiết có thể đồng thời tạo thành một hình vị có nghĩa

Mọi âm tiết đều là một hình vị và luôn có nghĩa độc lập

Một hình vị chỉ có thể dài đúng một âm tiết

Âm tiết và hình vị luôn có số lượng bằng nhau trong mọi từ

Vì nghĩa có thể phụ thuộc tổ hợp, không phải tiếng nào cũng thành từ độc lập và không phải trật tự nào cũng đảo được

Vì âm tiết tiếng Việt không bao giờ có thể được tách ra để phát âm riêng

Vì số âm tiết trong tiếng Việt không ổn định giữa các từ

Vì thanh điệu luôn nằm bên ngoài âm tiết

Các bộ phận được tổ chức quanh một hạt nhân, với âm đầu đứng trước vần và các thành phần còn lại tạo nên vần

Một dãy phụ âm tắc đứng trước một dãy nguyên âm không có tính chặt chẽ

Thanh điệu là một phụ âm đứng trước âm tiết

Âm chính luôn là thành phần tùy chọn

Tách từ mới thành các nhịp phát âm dễ nhận biết và dùng cách kết thúc để phân loại

Chỉ học thuộc danh sách từ vựng mà không phân tích nhịp phát âm

Phân tích quy tắc hình thức câu mà không xét âm tiết

Sửa dấu thanh trên giấy trước khi học bất kỳ kỹ năng phát âm nào

Vì thanh điệu bao trùm toàn âm tiết thay vì đứng trước hoặc sau âm tiết như một phụ âm

Vì thanh điệu luôn dài hơn các thành phần khác của âm tiết

Vì thanh điệu chỉ tồn tại trong chữ viết

Vì thanh điệu có thể thay thế toàn bộ âm chính trong âm tiết

Dấu thanh là quy ước chữ viết; thanh điệu là hiện tượng ngữ âm bao trùm âm tiết

Dấu thanh và thanh điệu là hai tên cho cùng một hiện tượng

Thanh điệu luôn nằm sau âm tiết như một phụ âm

Dấu thanh quyết định trực tiếp cao độ của một cách phát âm cụ thể

Ban, bán, bàn, bạn

Ban, bàn, bản, bàn

Ba, bá, bà, bạ

Có, cố, cồ, cổ

Ngang, huyền, hỏi, ngã, sắc, nặng

Ngang, huyền, sắc, nặng, hỏi, ngã, trắc

Bằng, trắc, cao, thấp, gãy, không gãy

Cao, thấp, dài, ngắn, mạnh, yếu

Ngang–huyền; ngã–hỏi; sắc–nặng

Ngang–sắc; huyền–hỏi; ngã–nặng

Hỏi–ngã; sắc–nặng; ngang–huyền

Ngang–huyền; sắc–nặng; hỏi–ngã

Ngang và huyền

Hỏi và ngã

Sắc và nặng

Ngang, huyền, sắc và nặng

Hỏi và ngã

Ngang và huyền

Sắc và nặng

Cả sáu thanh

Thanh ngã có điểm đầu cao hơn, có chỗ gãy hoặc thanh hầu hóa rồi cao độ đi lên

Thanh hỏi luôn kết thúc bằng một phụ âm tắc

Thanh ngã không có đường nét, còn thanh hỏi hoàn toàn bằng

Thanh ngã và hỏi chỉ khác nhau về trường độ

Vì còn cần xét chất giọng, độ căng, hơi thở, thanh hầu hóa và trường độ

Vì F0 chỉ đo thời lượng chứ không đo cao độ

Vì chất giọng không liên quan đến thanh điệu

Vì mọi người nói đều sử dụng cùng một đường thanh cố định

Vì thanh được nhận diện bằng nhiều dấu hiệu, trong đó thời lượng chỉ là một phần

Vì mọi thanh đều có cùng một độ dài cố định

Vì trường độ thay thế hoàn toàn vai trò của thanh điệu

Vì thanh điệu không có ảnh hưởng đến nghĩa của từ

Có thể xuất hiện cả sáu thanh

Chỉ có thể xuất hiện thanh ngang và thanh nặng

Chỉ có thể xuất hiện thanh sắc và thanh nặng

Không thể mang thanh điệu

Phân bố bị hạn chế, thường chỉ còn thanh sắc và nặng

Không có thanh nào được phép xuất hiện

Mọi thanh đều trở nên dài hơn

Âm tiết trở thành loại nửa khép

Mở rộng đơn vị từ vựng, chi phối luật bằng–trắc, tạo phối hợp thanh trong từ láy và tương tác với ngữ điệu, âm nhạc

Chỉ đánh dấu nguyên âm và không ảnh hưởng đến nghĩa

Chỉ biểu thị cao độ tuyệt đối, không thay đổi theo người nói và ngữ cảnh

Chỉ có tác dụng trong chữ viết, không liên quan đến nhận dạng tiếng nói

Hệ sáu thanh là phân tích cơ bản; các cách đếm khác dựa trên phân bố và hiện thực ngữ âm

Chỉ có một cách duy nhất để phân tích thanh điệu là hệ sáu thanh

Các cách đếm khác chỉ phản ánh lỗi chính tả chứ không có giá trị nghiên cứu

Mọi cách đếm đều coi là sáu đơn vị thanh hoàn toàn giống nhau

Mở đầu âm tiết, đứng trước vần và cùng vần tạo nên chuỗi âm đoạn

Bao trùm toàn âm tiết như thanh điệu

Đứng sau âm chính và tạo âm cuối

Chỉ là phụ âm tắc đứng trước âm chính

Vì âm đầu là khái niệm ngữ âm, còn chữ viết chỉ là cách biểu diễn và có thể không phản ánh đầy đủ cấu âm

Vì mọi âm tiết đều có âm đầu bất kể cách viết

Vì thanh điệu luôn được xem là một loại âm đầu

Vì âm đầu không có vai trò trong nhận diện từ

Tín hiệu âm đầu xuất hiện sớm nên một thay đổi ở đây có thể dẫn đến việc người nghe nhận diện một mục từ khác

Âm đầu luôn là thành phần dài nhất của âm tiết

Âm đầu không bị ảnh hưởng bởi phương ngữ và lịch sử tiếp xúc

Âm đầu chỉ quan trọng khi âm tiết mở

Vị trí cấu âm, phương thức cấu âm và thanh tính

Cao độ, cường độ và trường độ

Âm đầu, âm chính và âm cuối

Nghĩa, môi trường xuất hiện và biến thể

Là tổ hợp đồng thời của vị trí, phương thức và thanh tính

Chỉ dựa vào vị trí cấu âm

Chỉ dựa vào phương thức cấu âm

Chỉ dựa vào việc dây thanh có rung hay không

Đóng hoàn toàn đường mạch âm rồi mở ra, tạo một khoảng ngắt và sự bùng nổ của hơi

Luồng hơi đi qua khe hẹp liên tục tạo nhiễu

Đường miệng đóng và hơi thoát qua mũi

Hơi thoát đồng thời qua hai bên lưỡi

Âm tắc bật hơi có lực đẩy hơi mạnh ngay sau khi đóng–mở

Âm tắc bật hơi không có giai đoạn đóng đường mạch âm

Âm tắc bật hơi luôn có dây thanh rung

Âm tắc bật hơi được tạo bằng cách ép hơi qua khe răng–lợi

Hạ thanh quản, tạo áp suất đặc biệt ở vùng cấu âm rồi mở ra

Luồng hơi đi qua mũi trong suốt thời gian phát âm

Không khí đi qua một khe hẹp và tạo nhiễu liên tục

Hơi thoát qua hai bên lưỡi

Đường miệng bị đóng, còn luồng hơi thoát qua khoang mũi

Đường miệng đóng và hơi thoát qua hai bên lưỡi

Hơi bị ép qua khe giữa lưỡi và hàm trên

Dây thanh âm rung tạo nguồn âm đồng đều

Các âm như /f/, /v/, /s/, /x/ và /h/

Các âm như /t/, /k/ và /c/

Các âm như /m/, /n/ và /ŋ/

Các âm như /l/ và /r/

Không khí thoát qua hai bên lưỡi

Không khí thoát hoàn toàn qua mũi

Đường mạch âm bị đóng trước khi phát âm

Luồng hơi bị ép qua một khe hẹp tạo nhiễu

Âm hữu thanh có rung dây thanh trong giai đoạn cấu âm, còn âm vô thanh không có rung rõ

Âm hữu thanh luôn được tạo bằng phương thức mũi

Âm vô thanh luôn có cao độ thấp hơn

Âm hữu thanh không thể là âm tắc

/p/ và /m/

/f/ và /v/

/t/ và /n/

/k/ và /ŋ/

Âm xát môi–răng, lần lượt vô thanh và hữu thanh

Âm tắc hai môi, lần lượt vô thanh và hữu thanh

Âm mũi răng–lợi, lần lượt vô thanh và hữu thanh

Âm bên mạc, lần lượt vô thanh và hữu thanh

/k/, /ŋ/, /x/ và /ɣ/

/t/, /n/ và /l/

/ʈ/, /ʂ/ và /ʐ/

/ʔ/ và /h/

Cả hai có vị trí thanh hầu; /ʔ/ là âm tắc vô thanh, còn /h/ là âm xát vô thanh

Cả hai đều là âm mũi có vị trí mạc

/ʔ/ là âm xát hữu thanh, còn /h/ là âm tắc vô thanh

/ʔ/ là âm bên còn /h/ là âm mũi

Là yếu tố lướt ở đầu vần, ngay trước âm chính, và có thể làm thay đổi tiếng

Là phụ âm đứng hoàn toàn trước vần

Là âm cuối được tạo bằng phụ âm tắc

Luôn được phát âm thành một tiếng độc lập

Giữ lướt ngắn, tròn môi và chuyển liền vào phần tiếp theo trong cùng một âm tiết

Đọc yếu tố lướt thành một tiếng riêng và ngắt sau nó

Phát âm lướt với thời lượng dài bằng âm chính

Chỉ nhìn chữ o hoặc u mà không cần nghe mẫu

“Toan” có yếu tố lướt, còn “tan” không có yếu tố lướt

“Tan” có âm đầu /tʰ/, còn “toan” có âm đầu /t/

Hai từ khác thanh điệu nhưng có cùng âm đệm

Hai từ có hai âm chính khác nhau

Cần nghe mẫu và kiểm tra yếu tố lướt thực tế vì chữ o không tự động chứng minh có âm đệm

Chỉ cần nhìn chữ o là kết luận chắc chắn có âm đệm

Chỉ cần nhìn chữ o là kết luận chắc chắn không có âm đệm

Phải coi “voan” có hai âm tiết vì có hai chữ

Có thể thêm hoặc vắng yếu tố lướt trong khi giữ nguyên âm chính

Hai từ khác âm chính

Hai từ khác âm đầu

Hai từ khác thanh điệu

Có thể là yếu tố lướt vì nó xuất hiện trước nguyên âm rộng hoặc hơi rộng

Chắc chắn là âm chính độc lập vì chữ o luôn là một nguyên âm

Chắc chắn là âm đầu vì đứng trước nguyên âm

Không thể dùng môi trường nguyên âm để gợi ý chức năng

Trong các từ như “qua”, “quê” và “quý”

Trong mọi từ có nguyên âm u, không phụ thuộc chữ đứng trước

Trong các từ như “thuế” và “khuyên”

Khi u đứng sau bất kỳ phụ âm nào

O và u có nhiều chức năng, nên chỉ nhìn chữ viết chưa đủ để kết luận có âm đệm

Mọi o và u đều là âm đệm

Mọi o và u đều là âm chính

O và u không bao giờ phụ thuộc môi trường

Vì quy luật thường có thể không áp dụng cho mọi từ, đặc biệt là từ vay mượn hoặc ngoại lệ lịch sử

Vì ngoại lệ có thể bỏ qua hoàn toàn vai trò của nghĩa

Vì mọi từ có o hoặc u đều có âm đệm

Vì môi trường không có vai trò trong phân tích âm đệm

Nghe → chẩn đoán → luyện → kiểm tra lại

Sửa chữ viết → nhắc lại quy tắc → đọc nhanh → không cần kiểm tra

Chỉ luyện nói nhanh cho đến khi người học tự tin

Đọc chữ o và u theo mặc định mà không cần nghe mẫu

Là hạt nhân bắt buộc của vần, tạo phần lớn âm sắc của âm tiết

Là thành phần tùy chọn trước âm chính

Là phần kết thúc bằng phụ âm tắc của vần

Là thanh điệu bao trùm toàn âm tiết

Phẩm chất nói về đặc điểm của âm; lượng nói về trường độ dài hoặc ngắn

Phẩm chất là độ to, còn lượng là độ mở của miệng

Phẩm chất là số âm tiết, còn lượng là số hình vị

Phẩm chất và lượng là hai tên cho cùng một tiêu chí

Vị trí lưỡi, độ mở và dáng môi

Dấu thanh viết, số chữ và vị trí dấu

Cường độ, âm lượng của micro và khoảng cách người nói–micro

Thanh tính của âm đầu và trọng lượng của âm cuối

16 âm vị gồm 13 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi

16 âm vị gồm 16 nguyên âm đơn và không có nguyên âm đôi

14 âm vị gồm 11 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi

19 âm vị gồm 16 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi

/ie/, /wʏ/ và /uo/

/ai/, /ao/ và /au/

/ă/, /ɤˇ/ và /ɛˇ/

/i/, /u/ và /a/

Âm lượng thường lớn hơn

Âm lượng luôn bằng không

Âm lượng chỉ phụ thuộc vào độ lớn của micro

Âm lượng tự động trở thành cường độ của toàn câu

/a/ và /ă/ như trong “bán–bắn”

/i/ và /e/ như trong “tin–tên”

/u/ và /o/ như trong “thu–thơ”

/a/ và /u/ như trong “ba–bu”

Một âm vị có thể được ghi bằng nhiều cách khác nhau tùy bối cảnh

Mỗi âm vị chỉ có đúng một chữ ghi cố định

Mỗi chữ ghi luôn tương ứng với duy nhất một âm vị

Cách ghi chữ không liên quan đến cách xác định âm vị

i và y, như trong “tin” và “lý”

ê và e, như trong “kê” và “xe”

ư và ơ, như trong “thư” và “sơ”

o và oo, như trong “to” và “xoong”

Chữ ê thường ghi /e/ trong “kê”, còn chữ e trong “xe” ghi /ɛ/

Hai âm này chỉ khác nhau về thanh điệu

Chữ e luôn ghi /ɛ/, trong khi chữ ê luôn ghi /e/ trong mọi ngữ cảnh

Hai âm này là hai biến thể tự do của cùng một âm vị

Lần lượt là /ɤ/ và /ɤˇ/, phân biệt bằng trường độ

Lần lượt là /ɔ/ và /ɔˇ/

Lần lượt là /a/ và /ă/

Cả hai đều là /ɛ/ và chỉ khác nhau về âm đầu

Vì cách ghi âm vị ngắn phụ thuộc vào tiếng và môi trường kết hợp

Vì chữ a không bao giờ biểu diễn âm chính

Vì mọi nguyên âm ngắn đều phải viết bằng dấu riêng

Vì nguyên âm đơn không thể có biến thể ngữ âm

Moóc–móc

Bán–bắn

Sơn–sân

Kẻng–cảnh

ia, iê, ya và yêu, như trong “chia” và “yêu”

ưa, ươ và uâ, như trong “mưa”

ua, uô và uơ, như trong “mua”

ê, e và ă, như trong “kê” và “xe”

ưa và ươ, như trong “mưa” và “mương”

ia và iê, như trong “chia” và “chiên”

ua và uô, như trong “mua” và “muôn”

ơ và â, như trong “sơ” và “sân”

ua và uô, như trong “mua” và “muôn”

ưa và ươ, như trong “mưa” và “mương”

ia và yêu, như trong “chia” và “yêu”

o và ô, như trong “to” và “cô”

Âm chính lần lượt là /a/ và /ă/, khác nhau về độ mở và trường độ

Hai từ khác âm đầu, nên cần tập trung vào vị trí lưỡi

Hai từ khác thanh điệu nhưng có cùng âm chính

Hai từ chỉ khác nhau ở âm cuối