Tiếng Việt lớp 5
Bài 10: Từ đa nghĩa và từ đồng âm
Phân biệt nghĩa gốc với nghĩa chuyển của từ đa nghĩa; nhận ra từ đồng âm; mẹo hỏi "hai nghĩa có họ hàng không?".
Sơ đồ tư duy · bấm nhánh để xem
Một tiếng, nhiều nghĩa
1 👋 Cùng một tiếng, khác ý
Bấm vào từng nhãn để soi
Mun liếm chân · Cái bàn gãy chân · Em ngồi nghỉ ở chân núi.
Bố câu cá ngoài hồ · Em viết một câu văn.
Ba tiếng chân ở dòng trên cùng "họ hàng": cùng là phần dưới cùng, đỡ cả vật. Hai tiếng câu ở dòng dưới chẳng liên quan gì nhau, chỉ trùng cách đọc.
2 🧩 Từ đa nghĩa: họ hàng với nhau
Hỏi: "Các nghĩa này có chung một nét nào không?"
- ✦Từ đa nghĩa là một từ có nhiều nghĩa, các nghĩa đều có nét liên quan với nhau.
- ✦Nghĩa gốc là nghĩa đầu tiên, dễ hình dung nhất. Nghĩa chuyển là nghĩa "mượn" từ nghĩa gốc sang vật khác có nét giống (hình dáng, vị trí, công dụng).
Vài từ đa nghĩa quen thuộc
| Từ | Nghĩa gốc | Nghĩa chuyển |
|---|---|---|
| chân | chân Mèo Mun | chân bàn, chân núi |
| miệng | miệng cười | miệng bát, miệng giếng |
| ngọt | nước mía ngọt | giọng hát ngọt |
| lá | lá cây | lá cờ, lá thư, lá phổi |
🚩
Ví dụ
Từ lá trong "lá cờ" mang nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
Hướng dẫn giải
Thử tự giải trước nhé!
3 👯 Từ đồng âm: trùng tên thôi
Hỏi: "Chỉ giống cách đọc, hay có họ hàng?"
- ✦Từ đồng âm là những từ đọc và viết giống nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác, không liên quan.
- ✦Chúng có thể khác từ loại: câu cá (động từ) · câu văn (danh từ).
Cặp đồng âm hay gặp
| Từ | Nghĩa thứ nhất | Nghĩa thứ hai |
|---|---|---|
| đá | hòn đá bên đường | đá bóng |
| ca | rót nước vào cái ca | ca hát |
| kho | nhà kho chứa thóc | kho cá |
| đường | đường làng | đường mía |
4 🔍 Mẹo phân biệt
Dạng bài
Phân biệt từ đa nghĩa với từ đồng âm
- 1 Tìm hai nghĩa của từ trong hai câu.
- 2 Hỏi: hai nghĩa có nét chung nào không (hình dáng, vị trí, công dụng)?
- 3 Có nét chung ⇒ đa nghĩa. Không có ⇒ đồng âm.
⚠️ Bẫy hay gặp: Có khi nét chung hơi xa, em phải nghĩ thêm một nhịp: "miệng giếng" giống miệng người ở chỗ là cửa mở để đi vào. Đừng vội kết luận "không liên quan".
🧐
Làm mẫu
Hai từ mũi (mũi của Mun · mũi thuyền) và hai từ đường (đường làng · đường mía): cặp nào đa nghĩa, cặp nào đồng âm?
Hướng dẫn giải
Thử tự giải trước nhé!
5 ⚠️ Bẫy hay ra thi
Ba bạn dễ lẫn
| Loại | Giống nhau ở | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đa nghĩa | Một từ, các nghĩa có họ hàng | chân bàn, chân Mun |
| Đồng âm | Giống ÂM, nghĩa không liên quan | ca nước, ca hát |
| Đồng nghĩa (Bài 7) | Giống NGHĨA, âm khác nhau | chăm chỉ ≈ siêng năng |
Nhớ cho chắc
- ✦Đồng âm giống ÂM, đồng nghĩa giống NGHĨA, đừng nhầm hai bạn này.
- ✦Muốn biết một từ đang mang nghĩa nào, hãy đọc cả câu chứ đừng nhìn riêng một từ.