Bài 16: Dấu gạch ngang
Ba công dụng của dấu gạch ngang (lời nói nhân vật, chú thích, liệt kê); mẹo nhận ra công dụng; ôn nhanh các dấu câu khác.
Sơ đồ tư duy · bấm nhánh để xem
1 👋 Một dấu, ba nghề
Bấm vào từng nhãn để soi
Mẹ gọi: – Mun ơi, xuống ăn cơm nào!
Bạn Lan – lớp trưởng lớp em – vừa đạt giải nhất.
Trong cặp của em có: – một chai nước; – một chiếc nón.
Cùng là một vạch ngang, ba chỗ đặt, ba việc khác nhau. Muốn biết nó làm việc gì, nhìn xung quanh nó.
2 💬 Lời nói của nhân vật
Hỏi: "Sau dấu này, ai đang nói?"
- ✦Gạch ngang đặt đầu dòng, trước lời của mỗi người nói. Hai người trò chuyện thì mỗi lời một dòng.
- ✦Trước lời đầu tiên, thường có dấu hai chấm báo hiệu Mẹ gọi: rồi xuống dòng.
Viết lại lời đối đáp: Lan hỏi Mun có đói không, rồi tự trả lời thay Mun là "meo".
Hướng dẫn giải
3 📝 Phần chú thích
Hỏi: "Phần này có bỏ đi được không?"
- ✦Chú thích là phần nói thêm cho rõ một từ ngữ vừa nhắc. Bỏ nó đi, câu vẫn đủ ý.
- ✦Chú thích ở giữa câu thì kẹp giữa hai dấu gạch ngang. Chú thích ở cuối câu thì chỉ cần một dấu đặt trước nó.
Mèo Mun – chú mèo đen nhà em – rất thích nằm sưởi nắng.
Em rất thích đọc truyện – loại sách làm em quên cả giờ ngủ.
Có thể thay bằng…
- ✦Cặp gạch ngang chú thích có thể thay bằng dấu ngoặc đơn hoặc dấu phẩy: Mun (chú mèo đen nhà em) rất thích nằm sưởi nắng.
4 📋 Các ý liệt kê
Hỏi: "Có nhiều ý xếp thành danh sách không?"
- ✦Muốn các ý nhìn rõ ràng, em xuống dòng và đặt dấu gạch ngang đầu mỗi ý.
- ✦Thường có dấu hai chấm ở câu dẫn. Cuối mỗi ý là dấu chấm phẩy, ý cuối là dấu chấm.
Viết danh sách đồ cần mang đi dã ngoại: nón, nước, bánh mì.
Hướng dẫn giải
5 🔍 Mẹo nhận ra công dụng
Hỏi ba câu
| Hỏi | Nếu "có" thì là | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sau gạch có ai đang nói không? | Lời nói nhân vật | – Mun ơi, về nhà thôi! |
| Phần giữa hai gạch bỏ đi, câu còn đủ ý không? | Chú thích | Lan – bạn cùng bàn của em – rất hay cười. |
| Các ý xếp thành danh sách, mỗi ý một gạch không? | Liệt kê | – nón; – nước. |
Dạng bài
Xác định công dụng của dấu gạch ngang
- 1 Nhìn chỗ đặt: đầu dòng hay giữa câu?
- 2 Hỏi ba câu trong bảng mẹo.
- 3 Kiểm tra lại: thay được bằng ngoặc đơn thì là chú thích.
⚠️ Bẫy hay gặp: Không phải phần nào kẹp giữa hai gạch cũng là chú thích. Nếu bỏ đi mà câu cụt ý ("Mun – nhảy lên bàn – và kêu meo meo.") thì dùng gạch ngang như vậy là sai.
Dấu gạch ngang trong câu "Tổ em – tổ Sao Mai – giành cờ thi đua." có công dụng gì?
Hướng dẫn giải
6 🔔 Ôn nhanh dấu câu khác
Dấu em đã học từ lớp trước
| Dấu | Dùng để | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dấu hai chấm : | Báo hiệu lời nói hoặc phần liệt kê sắp tới | Mẹ bảo: "Đi ngủ đi con." |
| Dấu ngoặc kép " " | Đánh dấu lời nói trực tiếp khi viết liền trong câu; từ ngữ đặc biệt | Mun "đòi" ăn cá. |
| Dấu ngoặc đơn ( ) | Đánh dấu phần chú thích | Mun (chú mèo đen) rất lười. |
| Dấu chấm than ! | Bộc lộ cảm xúc, ra lệnh, nhờ vả | Chạy nhanh lên! |