Đề kiểm tra Chương I – Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và chức năng của kinh tế chính trị Mác – Lênin

Việc thuật ngữ “kinh tế chính trị” xuất hiện ở Châu Âu năm 1615 gắn với A. Montchretien và đề xuất hình thành một môn khoa học mới, nhưng sự kiện này chưa đồng nghĩa với sự xuất hiện đồng thời của một hệ thống lý luận kinh tế chính trị hoàn chỉnh.

Chủ nghĩa trọng thương được đánh giá là trường phái đầu tiên giải thích có hệ thống các hiện tượng kinh tế xã hội; song nó quy nguồn gốc lợi nhuận của sản xuất tư bản chủ nghĩa cho thương mại, mua rẻ bán đắn.

Chủ nghĩa trọng nông coi lưu thông là nguồn tạo ra của cải và giá trị, đồng thời đòi hỏi Nhà nước phải điều tiết mạnh thị trường để bảo đảm lợi ích chung.

Theo Quesnay, xã hội được chia thành giai cấp sản xuất gồm nông dân, giai cấp sở hữu gồm địa chủ và giai cấp không sản xuất; sự giàu có trước hết biểu hiện ở lương thực, thực phẩm và của cải sinh sôi nảy nở.

Trường phái kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh vừa khẳng định lao động là nguồn gốc duy nhất tạo ra của cải giàu có, vừa xây dựng hệ thống phạm trù hàng hóa, tiền lương và lợi nhuận để rút ra các quy luật vận động của nền kinh tế thị trường.

Theo nghĩa hẹp, kinh tế chính trị nghiên cứu quan hệ sản xuất và trao đổi trong một phương thức sản xuất nhất định; theo nghĩa rộng, nó nghiên cứu các quy luật chi phối sản xuất vật chất và sự trao đổi tư liệu sinh hoạt vật chất trong xã hội loài người.

Tính lịch sử của kinh tế chính trị theo Engels được thể hiện ở việc môn học nghiên cứu trước hết các quy luật đặc thù của từng giai đoạn phát triển của sản xuất và trao đổi, chứ không phải một bộ quy luật áp dụng máy móc cho mọi nước và mọi thời đại.

Đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác – Lênin là các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi, được xét trong mối liên hệ biện chứng với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng tương ứng của phương thức sản xuất nhất định.

Việc kinh tế chính trị nhấn mạnh các quan hệ sản xuất và trao đổi đồng nghĩa với việc coi lưu thông chỉ là kết quả phụ của sản xuất và để các khâu sản xuất, lưu thông, phân phối, tiêu dùng tồn tại tách biệt.

Các cách nhận thức khác nhau về đối tượng nghiên cứu có thể được khái quát: chủ nghĩa trọng thương lấy lưu thông và ngoại thương làm trung tâm; chủ nghĩa trọng nông lấy sản xuất nông nghiệp làm trung tâm; kinh tế chính trị tư sản cổ điển tập trung vào sản xuất nhưng cho rằng chủ nghĩa tư bản chủ nghĩa vĩnh viễn.

Trong lý luận Mác – Lênin, kinh tế học hiện đại bị phê phán vì tách kinh tế thuần túy khỏi kinh tế chính trị, qua đó có thể che đậu quan hệ sản xuất và mâu thuẫn giai cấp.

Mục đích nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác – Lênin là phát hiện các quy luật chi phối sự vận động và phát triển của phương thức sản xuất, đồng thời tạo cơ sở cho các chủ thể vận dụng chính sách kinh tế hợp lý; quy luật kinh tế mang tính khách quan, còn chính sách kinh tế mang tính chủ quan.

Vì chính sách kinh tế mang tính chủ quan, chính sách có thể tạo ra quan hệ lợi ích hài hòa ngay cả khi chính sách đó xung đột với các quy luật kinh tế khách quan.

Quy luật kinh tế tác động đến động cơ lợi ích và quan hệ lợi ích của con người nên có thể điều chỉnh hành vi kinh tế; khi được vận dụng đúng, nó góp phần tạo quan hệ lợi ích hài hòa, thúc đẩy sáng tạo, sự giàu có và văn minh xã hội.

Kinh tế chính trị Mác – Lênin chủ yếu mô tả các hiện tượng hoạt động kinh tế cụ thể trên bề mặt xã hội, còn các khoa học kinh tế khác chủ yếu phát hiện các nguyên lý và quy luật nền tảng, mang tính bản chất, toàn diện và lâu dài.

Hai phương pháp nền tảng của kinh tế chính trị Mác – Lênin là phép biện chứng duy vật và phương pháp trừu tượng hóa khoa học, trong đó trừu tượng hóa khoa học là phương pháp chủ yếu.

Trừu tượng hóa khoa học phải làm lộ bản chất của đối tượng bằng cách gạt bỏ những yếu tố ngẫu nhiên, hiện tượng tạm thời và giữ lại những yếu tố điển hình, bền vững, trực tiếp tác động đến đối tượng nghiên cứu.

Vì các quan hệ sản xuất và trao đổi có tính phức tạp, nghiên cứu kinh tế chính trị phải được thực hiện chủ yếu trong phòng thí nghiệm bằng thiết bị kỹ thuật để kiểm soát các yếu tố tác động.

Logic kết hợp với lịch sử, phân tích tổng hợp, thống kê, mô hình hóa cùng các phương pháp nghiên cứu liên ngành là những phương pháp cụ thể, phổ biến trong nhiều lĩnh vực khoa học xã hội và được sử dụng để cụ thể hóa các phương pháp nghiên cứu của kinh tế chính trị.

Chức năng nhận thức giúp nhận thức các quy luật và vấn đề có tính quy luật; chức năng thực tiễn cung cấp cơ sở cho sản xuất, quản trị quốc gia và hài hòa lợi ích kinh tế; chức năng phương pháp luận đặt nền tảng lý luận khoa học để đi sâu vào các khái niệm, phạm trù của các khoa học kinh tế chuyên ngành.