Là khoa học nghiên cứu các quy luật vận động của giới tự nhiên vô sinh và hữu sinh

Là hệ thống những quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và về vị trí, vai trò của con người trong thế giới đó

Là khoa học nghiên cứu các hiện tượng tâm lý, tình cảm của con người

Là học thuyết tôn giáo giải thích nguồn gốc vũ trụ và đời sống sau khi chết

Con người và tự nhiên

Vật chất và ý thức (tồn tại và tư duy)

Cá nhân và xã hội

Nhận thức và thực tiễn

Mặt thứ hai của vấn đề cơ bản của triết học (con người có thể nhận thức được thế giới hay không)

Mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản của triết học (vật chất hay ý thức có trước, cái nào quyết định cái nào)

Vấn đề nguồn gốc và bản chất của nhà nước

Vấn đề bản chất của chân lý và tiêu chuẩn của chân lý

Xem xét sự vật trong trạng thái cô lập, tách rời, không vận động, không phát triển

Xem xét sự vật trong mối liên hệ, tác động qua lại và luôn vận động, phát triển

Xem xét sự vật vừa trong trạng thái tĩnh vừa trong trạng thái động

Xem xét sự vật chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cảm tính

Thuyết Nhân – Lễ – Chính danh

Tứ diệu đế (Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế)

Thuyết Pháp – Thuật – Thế

Thuyết Âm dương – Ngũ hành

Vô vi và thuận theo tự nhiên

Nhân và Lễ, chủ trương đức trị, chính danh

Vô ngã, vô thường và Niết bàn

Nguyên tử và chân không

Ý niệm tuyệt đối

Đạo và nguyên tắc Vô vi

Nguyên tử

Pháp và Thế

Ý niệm và bản sao của ý niệm

Nguyên tử và chân không

Bốn nguyên tố: đất, nước, lửa, không khí

Đạo sinh ra vạn vật

Chứa đựng hạt nhân biện chứng nhưng được xây dựng trên lập trường duy tâm khách quan

Hoàn toàn siêu hình, phủ nhận sự vận động và phát triển

Phủ nhận vai trò của mâu thuẫn trong sự phát triển

Đồng nhất tuyệt đối vật chất với ý thức

Một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Một dạng tồn tại cụ thể của vật thể có khối lượng và hình dạng xác định

Nguyên tử và các hạt cơ bản cấu tạo nên thế giới

Sự tổng hợp các cảm giác của chủ thể nhận thức

Hiện tượng tạm thời, có thể có hoặc không có ở sự vật

Phương thức tồn tại của vật chất, là thuộc tính cố hữu của vật chất

Sự chuyển dịch vị trí đơn thuần trong không gian

Kết quả tác động của ý thức lên vật chất

Bộ não người và sự tác động của thế giới khách quan

Lao động và ngôn ngữ

Sự phản ánh của giới tự nhiên vô sinh

Bẩm sinh và di truyền sinh học

Quan điểm phát triển, phát hiện và ủng hộ cái mới

Quan điểm toàn diện, lịch sử – cụ thể và quan điểm phát triển

Quan điểm duy danh, chỉ chú trọng cái riêng biệt

Quan điểm bảo thủ, giữ nguyên trạng thái cũ

Độ

Bước nhảy

Điểm nút

Chất mới

Chỉ ra cách thức của sự vận động và phát triển

Chỉ ra nguồn gốc, động lực bên trong của sự vận động và phát triển

Chỉ ra khuynh hướng, con đường của sự vận động và phát triển

Chỉ ra điều kiện khách quan của sự phát triển

Vận động theo đường thẳng, lặp lại nguyên xi cái cũ

Vận động theo đường xoáy ốc, kế thừa và lặp lại cái cũ ở trình độ cao hơn

Vận động tuần hoàn khép kín, không có sự phát triển

Vận động hỗn loạn, không có khuynh hướng xác định

Sự phù hợp với ý niệm tuyệt đối

Thực tiễn

Số đông đồng tình, thừa nhận

Tính rõ ràng, rành mạch của khái niệm

Quan hệ sản xuất quyết định hoàn toàn và không phụ thuộc vào lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, nhưng quan hệ sản xuất có tính độc lập tương đối và tác động trở lại lực lượng sản xuất

Quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất tồn tại biệt lập, không có quan hệ với nhau

Kiến trúc thượng tầng quyết định cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Sự tổng hòa các quan hệ xã hội

Sản phẩm thuần túy của tự nhiên sinh học

Ý thức thuần túy, tách rời điều kiện lịch sử – xã hội

Do Thượng đế sinh ra và quy định vĩnh viễn

Ý thức xã hội quyết định tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, đồng thời ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tác động trở lại tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội song song tồn tại, không có quan hệ tác động

Ý thức xã hội luôn luôn đi trước và mở đường cho tồn tại xã hội