Ý thức xã hội với tính độc lập tương đối của nó

Tồn tại xã hội thông qua hoạt động thực tiễn sản xuất của con người

Các nhân vật lịch sử kiệt xuất với ý chí cá nhân

Ý chí chính trị của giai cấp thống trị

Ý thức xã hội quyết định tồn tại xã hội, vì ý thức có trước và định hướng hoạt động thực tiễn

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, đồng thời ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tác động trở lại tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội quyết định lẫn nhau theo nguyên tắc ngang hàng

Tồn tại xã hội hoàn toàn trùng khít với ý thức xã hội, không có sự khác biệt

QHSX luôn đi trước và quyết định LLSX

LLSX quyết định QHSX; QHSX tác động trở lại LLSX; sự vận động của chúng tạo ra sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội

LLSX và QHSX tồn tại tách rời nhau, không có sự tác động qua lại

QHSX hoàn toàn thụ động, chỉ phản ánh LLSX mà không có tính độc lập

LLSX luôn được bảo tồn nguyên vẹn qua các hình thái kinh tế - xã hội

LLSX không ngừng phát triển, đòi hỏi phải có QHSX mới tương ứng, làm thay đổi xã hội

LLSX chỉ phát triển theo ý muốn chủ quan của con người

LLSX đứng yên khi QHSX đã ổn định

Sự tác động của kiến trúc thượng tầng lên cơ sở hạ tầng

Sự phù hợp mang tính tất yếu giữa QHSX và LLSX, là quy luật cơ bản của sự vận động và phát triển xã hội

Mối quan hệ giữa ý thức xã hội và tồn tại xã hội

Tính bất biến của các hình thái kinh tế - xã hội

Toàn bộ hệ thống các tư tưởng, học thuyết, tôn giáo, nghệ thuật của xã hội

Toàn bộ quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội

Các công cụ lao động và đối tượng lao động

Hệ thống chính trị - pháp luật của xã hội

Chỉ hệ thống chính trị của Đảng cộng sản và nhà nước

Hệ thống chính trị - pháp luật và hệ tư tưởng - văn hóa phù hợp với cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa

Chỉ gồm hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền

Toàn bộ quan hệ sản xuất

Cải cách hành chính

Cách mạng xã hội

Tự nó được giải quyết trong hòa bình tuyệt đối

Sự thỏa hiệp giữa các giai cấp đối kháng

Cách mạng chỉ thay đổi một phần QHSX, còn cải cách thay đổi toàn bộ

Cách mạng thay đổi toàn bộ QHSX và kiến trúc thượng tầng, làm thay đổi căn bản và toàn diện xã hội; cải cách chỉ thay đổi từng phần, không thay đổi bản chất xã hội

Cách mạng và cải cách là hai khái niệm đồng nhất

Cải cách thay đổi bản chất xã hội, còn cách mạng không

Nghệ thuật

Ý thức chính trị và pháp luật

Tôn giáo

Khoa học tự nhiên

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Ý thức xã hội hoàn toàn không chịu ảnh hưởng của tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có tính kế thừa và tác động qua lại giữa các hình thức

Tập đoàn người phân biệt giàu nghèo

Tập đoàn người có vị trí khác nhau trong hệ thống sản xuất xã hội, quan hệ với tư liệu sản xuất khác nhau, có vai trò khác nhau trong tổ chức lao động, do đó có cách thức hưởng thụ khác nhau

Tập đoàn người cùng dân tộc, cùng ngôn ngữ

Tập đoàn người cùng chung một tôn giáo

Sự phân chia tôn giáo và tín ngưỡng

Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, xuất hiện từ khi LLSX phát triển đến trình độ có sản phẩm dư thừa

Bản chất con người vốn có tính tư lợi

Sự khác biệt về trí tuệ giữa các cá nhân

Hiện tượng nhất thời, chỉ tồn tại trong xã hội có đối kháng giai cấp

Động lực trực tiếp của sự phát triển xã hội trong thời kỳ có giai cấp

Hoàn toàn có thể tránh khỏi trong xã hội tư bản

Chỉ tồn tại dưới hình thức bạo lực

Tổ chức đại diện cho toàn thể dân tộc

Sản phẩm và biểu hiện của sự không thể tự giải quyết các mâu thuẫn giai cấp

Tổ chức trung gian hòa giải các mâu thuẫn xã hội không giai cấp tính

Tổ chức do lực lượng tinh hoa xây dựng và điều hành

Bảo vệ lợi ích chung của toàn dân

Trấn áp giai cấp vô sản và nhân dân lao động

Xóa bỏ hoàn toàn bất bình đẳng xã hội

Xây dựng xã hội không còn giai cấp ngay lập tức

Lực lượng thụ động, chỉ chịu sự tác động của các nhân vật kiệt xuất

Người sáng tạo ra lịch sử, quyết định nội dung và phương hướng phát triển của xã hội

Chỉ có ý nghĩa khi tổ chức thành giai cấp

Là lực lượng cản trở tiến bộ xã hội

Hoàn toàn phủ nhận vai trò của cá nhân

Cá nhân lịch sử có thể đẩy nhanh hoặc kìm hãm sự phát triển xã hội, nhưng không thể thay đổi quy luật khách quan

Cá nhân lịch sử quyết định toàn bộ tiến trình lịch sử

Cá nhân lịch sử không có bất kỳ ảnh hưởng nào đến xã hội

Sự thay thế hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình thái kinh tế - xã hội khác, trong đó có sự kế thừa những yếu tố tích cực của hình thái cũ

Xã hội quay trở lại chính xác trạng thái ban đầu

Mọi cái cũ đều bị hủy diệt hoàn toàn

Xã hội đứng yên không thay đổi

Các quan điểm chính trị, triết học, đạo đức của xã hội

Điều kiện sinh hoạt vật chất, phương thức sản xuất và các quan hệ xã hội khác

Các tư tưởng, lý luận khoa học

Các hình thái ý thức xã hội như tôn giáo, nghệ thuật

Trình độ nhận thức của từng cá nhân

Bản chất của hình thức ý thức đó phản ánh trực tiếp hay gián tiếp QHSX

Trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật

Chủ trương của giai cấp cầm quyền

Chỉ ra rằng muốn thay đổi ý thức xã hội phải thay đổi tồn tại xã hội trước

Khi nghiên cứu bất kỳ hiện tượng xã hội nào phải xuất phát từ cơ sở kinh tế, điều kiện vật chất, đồng thời thừa nhận vai trò năng động của ý thức xã hội

Phủ nhận hoàn toàn vai trò của ý thức xã hội

Chỉ tập trung nghiên cứu điều kiện tự nhiên, địa lý

Nó hoàn toàn không bị LLSX quyết định

Nó tác động trở lại LLSX và kiến trúc thượng tầng, có vai trò thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển xã hội

Nó hoàn toàn đứng yên không vận động

Nó không chịu ảnh hưởng của kiến trúc thượng tầng

Lợi ích giai cấp đặt lên trên lợi ích dân tộc tuyệt đối

Lợi ích dân tộc và lợi ích giai cấp có sự thống nhất biện chứng; trong điều kiện dân tộc bị áp bức, lợi ích dân tộc là trên hết

Không có mối liên hệ giữa dân tộc và giai cấp

Dân tộc là phạm trù trừu tượng, không có nội dung giai cấp

Cách mạng xã hội chủ nghĩa chỉ thay đổi giai cấp thống trị

Cách mạng xã hội chủ nghĩa xóa bỏ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, giải phóng hoàn toàn con người khỏi áp bức giai cấp

Cách mạng xã hội chủ nghĩa vẫn duy trì chế độ tư hữu

Cách mạng xã hội chủ nghĩa thay thế giai cấp vô sản bằng giai cấp khác

Các cuộc cách mạng bạo lực kết thúc

Khi xã hội phát triển đến mức không còn giai cấp, không còn sự áp bức, bóc lột

Khi nhà nước được cải cách mạnh mẽ

Khi có một nhà lãnh đạo kiệt xuất

Xã hội loài người phát triển theo một mô hình duy nhất, áp dụng cho mọi quốc gia

Xã hội loài người phát triển từ thấp đến cao qua năm hình thái kinh tế - xã hội, nhưng có thể có trình tự khác nhau

Xã hội phát triển ngẫu nhiên, không có quy luật

Mọi quốc gia đều phải trải qua đầy đủ năm hình thái kinh tế - xã hội

Chính trị quyết định kinh tế tuyệt đối

Kinh tế quyết định chính trị; chính trị có tính độc lập tương đối và tác động trở lại kinh tế

Kinh tế và chính trị không liên quan với nhau

Chính trị hoàn toàn thụ động đối với kinh tế

Một giai đoạn lịch sử phát triển của xã hội, là sự thống nhất giữa LLSX, QHSX, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Chỉ trình độ phát triển của LLSX

Chỉ hệ thống chính trị của xã hội

Chỉ các quan hệ pháp luật

Sáng tạo ra tư liệu sản xuất và sản phẩm vật chất

Sáng tạo ra các giá trị tinh thần, văn hóa, khoa học và tham gia vào mọi hoạt động xã hội

Trực tiếp quyết định phương hướng phát triển xã hội thông qua hoạt động thực tiễn

Tất cả các khía cạnh trên đều đúng

Chỉ ý thức chính trị của giai cấp cầm quyền

Tâm lý xã hội, tư tưởng xã hội và hệ tư tưởng của các giai cấp

Chỉ triết học và khoa học

Chỉ những quan điểm tôn giáo

Ý thức chính trị

Khoa học tự nhiên

Pháp luật

Đạo đức

Tự nhiên quyết định tuyệt đối đối với xã hội

Xã hội hoàn toàn độc lập với tự nhiên

Tự nhiên là điều kiện cần thiết nhưng không quyết định trực tiếp sự phát triển xã hội; yếu tố quyết định là phương thức sản xuất

Tự nhiên và xã hội không liên quan gì nhau

Cộng đồng về lãnh thổ, kinh tế, ngôn ngữ, văn hóa tâm lý

Cộng đồng về tôn giáo, ngôn ngữ, lãnh thổ, màu da

Cộng đồng về giới tính, nghề nghiệp, ngôn ngữ, lãnh thổ

Cộng đồng về đảng phái, ngôn ngữ, lãnh thổ, văn hóa

Vì các giai cấp cũ vẫn tồn tại đầy đủ

Vì sự tác động của các thế lực thù địch bên ngoài và các phần tử phản cách mạng, đồng thời còn có sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội

Vì chính sách của Đảng chưa đúng đắn

Vì nhân dân chưa giác ngộ đầy đủ

Sản xuất vật chất chỉ có ý nghĩa trong thời kỳ sơ khai

Sản xuất vật chất là hoạt động cơ bản nhất, là cơ sở của mọi hoạt động xã hội khác

Sản xuất vật chất là hoạt động thứ yếu so với hoạt động tinh thần

Sản xuất vật chất chỉ là phương tiện để thỏa mãn nhu cầu cá nhân

Tự do là tuyệt đối, không bị ràng buộc bởi quy luật khách quan

Tự do là sự hiểu biết và vận dụng đúng đắn các quy luật khách quan trong hoạt động thực tiễn

Con người hoàn toàn bị quy luật khách quan áp đặt, không có tự do

Tự do và quy luật khách quan không liên quan với nhau

Chỉ có ý thức xã hội lạc hậu so với tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có thể lạc hậu, vượt trước hoặc lệch lạc so với tồn tại xã hội

Ý thức xã hội lúc nào cũng vượt trước tồn tại xã hội

Ý thức xã hội không bao giờ thay đổi

Sản xuất quyết định phân phối, trao đổi, tiêu dùng; ngược lại, các khâu sau tác động trở lại sản xuất

Tiêu dùng quyết định sản xuất

Các khâu này tồn tại độc lập, không liên quan nhau

Phân phối quyết định sản xuất

Văn hóa hoàn toàn độc lập với kinh tế

Văn hóa phản ánh đời sống kinh tế - xã hội, đồng thời có tính độc lập tương đối, kế thừa và tác động trở lại sự phát triển kinh tế - xã hội

Văn hóa quyết định sự phát triển kinh tế

Văn hóa không có vai trò gì đối với xã hội